Polish refugee section of the Catholic cemetery in Tehran

When Kimie Takahashi and myself interviewed participants for Japanese on the Move, our video exhibition of transnational life-stories, one of our interviewees, artist Mayu Kanamori, asked to conduct the interview in Sydney’s Rookwood Cemetery, where she wanted to show us the final resting place of the first known Japanese settler in Australia. Mayu raised a number of questions about the spiritual belonging of transnationals and about ‘death on the move.’ I was reminded of that conversation with Mayu during my visit to Tehran’s Christian Doulab Cemetery.

Death far from home

The Polish section occupies about three quarters of the Catholic cemetery and constitutes the final resting place of almost 2,000 men, women and children who died in Tehran between 1942-1945.

The story of the Poles lying in Iranian soil is one of the less well-known tragedies of World War II. As part of the Hitler-Stalin Pact what was then Eastern Poland (and is today part of Belarus and Ukraine) was annexed by the Soviets in 1939. Around 1.5 million Poles were deported from the area to camps in Siberia. The vast majority of these died in the following months under horrific circumstances. Only around 250,000 of the deported Poles are known to have survived in Siberia. The survivors were released in 1941 when Germany attacked the Soviet Union so that they could join in the war effort against the Nazis. However, many of these survivors chose to flee instead and around 115,000 managed to reach Allied-occupied Iran.

Two of the headstones in the Polish refugee section

Making it to Iran was like reaching the Promised Land for the evacuees, as one of them recalls in her memoirs:

Exhausted by hard labor, disease and starvation – barely recognizable as human beings – we disembarked at the port of Pahlavi [present-day Bandar-e Anzali]. There, we knelt down together in our thousands along the sandy shoreline to kiss the soil of Persia. We had escaped Siberia and were free at last. We had reached our longed-for Promised Land. (quoted from Ryszard Antolak, “Iran and the Polish Exodus from Russia 1942.” ParsTimes)

For a few years, the Polish community flourished in Tehran:

Something more than food and clothing are necessary for the human spirit to survive and grow. Art and Culture are antibodies to feelings of despondency and decay, and within a few months of their arrival, the exiles had set up their own theatres, art galleries, study circles, and radio stations all over the city. Artists and craftsmen began to give exhibitions. Polish newspapers began to spring up; and restaurants began to display Polish flags on the streets.

Among the organizations formed to care for the educational and cultural needs of the exiles was the influential Institute of Iranian Studies begun by a small group of Polish academicians. In three years from 1943 to 1945 this group published three scholarly volumes and scores of other articles on Polish-Iranian affairs. (Ryszard Antolak, “Iran and the Polish Exodus from Russia 1942.” ParsTimes)

Memorial stone at the center of the Polish refugee section: French-Persian plaque (the Polish version is on the other side of the monument)

However, death was ever-present in this group of weakened survivors, as the Catholic cemetery in Doulab vividly demonstrates. Each of the small 1,869 refugee graves (see here for a map of the cemetery) has an identical headstone inscribed with a number, the Polish abbreviation ‘S.P.’ (‘swietej pamieci,’ ‘in memory of’), a name, the year of birth and the year of death, and the Latin abbreviation ‘R.I.P.’ (‘requiescat in pace,’ ‘may s/he rest in peace’).

In the center of the Polish refugee section are two memorial stones, one with a trilingual inscription in Polish, French and Persian and the other bilingual in Polish and English. The trilingual one is roughly similar in the three languages and the Polish version reads as follows:

PAMIECI /WYGNANCOW/POLSKICH /KTORZY /W DRODZE DO OJCZYZNY /W BOGU SPOCZELI /NA WIEKI. 1942-1944

To the memory of the Polish exiles who, on their return journey to their homeland, found the peace of God, 1942-1944 (my translation from the French and Persian inscriptions)

The English version of the bilingual memorial stone, which looks more recent than the trilingual one, is similar in content but provides more detail and reads as follows:

IN COMMEMORATION /OF THOUSANDS /OF POLES THE SOLDIERS /OF THE POLISH ARMY /IN THE EAST /OF GENERAL /WLADYSLAW ANDERS /AND CIVILIANS /THE FORMER /PRISONERS OF WAR /AND CAPTIVES /OF THE SOVIET CAMPS /WHO DIED IN 1942 /ON THE WAY /TO THEIR HOMELAND /PEACE TO THEIR MEMORY

As it so happens, the inscriptions on both these monuments are historically incorrect: the Polish refugees were not on their way “to their homeland” because – also in Tehran in 1943 but worlds away from the refugees – Churchill and Roosevelt conceded what had been Eastern Poland to Stalin’s USSR and the remainder of Poland to the Soviet sphere of influence.

Death in a new home

One of the tombstones of the Poles who settled in Tehran. The mixed name shows that Yanina Kaganowska married into a Persian family

For the majority of the survivors, their stay in Iran was temporary and they later resettled in the UK, the Americas, Africa and Australasia. However, some also chose to stay and to rebuild their shattered lives in Iran as is evidenced by the graves in the far corner of the Polish section. There, a number of larger and personalized tombstones have been erected to the memory of people born in Poland who died in Tehran as recently as 2002. Most of these commemorate women who married Iranian men as is evidenced by their Persian surnames.

I looked at these graves with mixed feelings: on the one hand, their personalized details, the fact that they were commemorating much older people than the refugee graves, and the names in which Polish and Persian have become mixed speak of lives lived fully in a new home. On the other hand, they are all single graves and the Iranian husbands and families of these women thus must lie elsewhere (maybe in Tehran’s huge Behest-e Zahra Cemetery, where the city’s Muslims find their final resting place). The fact that none of these graves are family graves – despite the fact that the women obviously had new families in Iran – speaks to the fact that faith and nation continue to divide in death those who were joined in life.

Parceling up the dead

French flag marking a little girl as French national

The divisions of faith are made concrete in the architecture of the Doulab cemetery complex, a feature that is, of course, not unique to Iran’s cemeteries. To begin with, Tehran’s dead Christians are physically separated from the city’s Muslims and Jews, who have their own cemeteries elsewhere. Second, even within the Christian complex the various denominations are divided into their own separate compounds: the Catholic cemetery is separated by large walls from the adjoining Armenian and Russian cemeteries (the so-called ‘Russian’ cemetery seems to house all non-Armenian and/or non-Iranian Orthodox Christians).

Divisions of nation of origin also continue to persist within the Catholic cemetery. Although widely known as ‘Polish cemetery’ because such a large number of Poles are lying there, the cemetery was started in 1855 with a mausoleum for Dr. Louis André Ernest Cloquet, a Frenchman who died prematurely while serving as personal physician to the Shah. The memorial to this Catholic was placed close to – but outside of – the Armenian cemetery. Since then Catholics from most European countries have also found their final resting place there and the cemetery’s sections are more or less clearly divided into national sections.

The banal nationalism of death is most obvious in the cases of the French and Italian dead who lie in Doulab: their embassies have taken the trouble of placing little metal French or Italian flags at the foot of each French or Italian grave.

This tombstone could be located anywhere in Germany. There is nothing in the inscription that suggests that Franz Sänger actually lies in Tehran

While such flags are absent from the graves of other nationals lying in Doulab, the language of the tombstones is in most cases the language of the country of birth. None of the German graves I visited, for instance, shows any sign that the person lying there must have lived a transnational life and must, to a smaller or larger degree, have been part of the fabric not only of German but also Iranian society during their lives. The inscriptions on the tombstones bear no traces of a life partly lived in Iran: for all that the inscriptions suggest, the graves might have been located in Germany.

How could a tombstone inscription suggest a transnational life? At the Doulab cemetery, I saw two options: a multilingual inscription or a lingua franca inscription.

A multilingual inscription is exemplified by the Polish, French and Persian trilingual memorial discussed above. On individual tombstones in the Catholic section multilingual inscriptions are rare and, unless I overlooked something, absent from the graves of Europeans. The few that I noticed are bilingual in various combinations of Arabic, Armenian, Assyrian, French, Persian and Russian. In some cases, it was impossible to identify the languages other than to say that the inscriptions were both in the Latin and Arabic scripts.

A bilingual tombstone in French and Assyrian is suggestive of the complex life that Paul Sarmas must have led

While monolingual tombstones predominate in the Catholic section, over in the Orthodox section the situation is different and tombstones inscribed in multiple languages and scripts – Arabic, Armenian, Assyrian, Georgian, Greek, Latin and Russian – are more frequent there.

As regards lingua franca inscriptions, I consider an inscription as lingua franca if the tombstone is inscribed in a language other than a/the language of the country of origin of the deceased or a language of Iran (in practice, in this case, that means Armenian, Assyrian and Persian). The most frequent lingua franca by far is French and one final surprise was the absence of English in this international space: other than in the Polish-English bilingual memorial mentioned above, there was only one single tombstone inscribed in English:

ANNA MARIA VAN /DEN BRINK-LECKE /BORN HOLLAND 19.10.1914 /DIED TEHERAN 13.9.1970 /MAY GOD REJOICE HER SOUL

The nationality of the deceased is listed as German in the cemetery’s registry, a country where she was neither born nor died, further illustrating the complexity of transnational life and death.

Where the spirit rests

Keeping the dead within the boundaries imagined by the living: the gate to the walled-in Catholic section of the Doulab Cemetery Complex

Dying away from ‘home’ is often invested with special sadness. According to an overview of Polish cemeteries in Iran, a number of the commemorative plaques in other Polish burial sites in Iran stress the fact that these people died “on foreign soil.” There is indeed a deep sense of sadness and loss emanating from the refugee graves. However, that is because of the evil that cut short the lives of the people who lie there and that made the circumstances of their final years so horrific.

By contrast, the graves of those Poles who had decided to stay on in Tehran after the war and to rebuild their lives there and those of the other foreign-born lying there did not move me in this way. What is striking about those is the desire of the living to inscribe the boundaries of faith, nation and language even on those who obviously led lives that transcended those very boundaries.

Inside Vank Cathedral, the Armenian Cathedral of the Holy Savior in Isfahan. Construction began in 1606 and was completed in the 1660s (Source: Wikipedia)

Armenian version of “A golden age of multiculturalism“; translated by Arineh Minasian (Արինէ Մինասեան)

Անցեալ շաբաթ առիթ ունեցա ներկայանալ CIEN խմբի միջոցով կազմակերպւած ”Լեզւական Շարժունակութեան, Պրակտիկայի եւ Ինքնութեան” սեմինարին, Universitat Autònoma դե Բարսելոնայում: Այստեղ էին հաւաքւել հասարակական լեզւաբանութեան գիտնականներ, ովքեր աշխատում են, արտագաղթի հետեւանքով առաջացած, լեզւական շարժունակութեան բնագաւառում: Նրանք քննարկելու էին մեթոդի, տեսութեան եւ պրակտիկաի շուրջ առաջացած հարցեր:

Իմ հերթին, ես ուրւագծեցի իմ առաջարկը համաշխարհային հասարակական լեզւաբանութեան ազգագրութեան ուղղութեամբ եւ մատնանշեցի մի քանի խոչնդոտներ, որոնք իմ կարծիքով կանգնած են հասարակական լեզւաբանութեան ճանապարհին մեր օրերում: Այս խոչնդոտներից մէկն այն է որ ներկայում պատմական լեզւաբանական բազմազանութիւնը պակաս ուշադրութեան է արժանանում: Այս խոչնդոտը ինչպէս նաեւ, անգլերենի կարեւորութիւնը հիւսիսաին Ամերիկայում եւ Եւրոպաում եւ լեզւական բազմազանութիւնը որպէս դժւարութիւն, մեր գիտելիքների մէջ դատարկութիւն են ստեղծում: Իրօք այսպիսի շեղումներն աղաւաղում են այն պատկերը, որ ունենք լեզւի եւ շարժունակութան փոխյարաբերութիւններից:

Այսպիսի աղաւաղումները հարթելու համար կարող ենք կենտրոնանալ իրական ուտոպիաների վրայ, որտեղ բազմալեզւութիւնը աշխատում է ի շահ  համայնքի տնտեսութեան, մշակույթին եւ ինչու չէ  հաւաքականութեանը: Language on the move կայքէջում արդէն հասցրել ենք զբաղւել այսպիսի օրինակներով (օրինակների համար կարող էք դիմել multiculturalism in the central library of Vienna կամ  French-German bilingual school operating in Berlin since 17^thcentury  փոստերին): Իսֆահանը 17-րդ դարում մէկն է այսպիսի օրինակներից:

1598 թւին, Պարսկաստանի Սեֆեւեան հարստութեան թագաւոր Շահ Աբբասը (նաեւ Մեծն Շահ Աբբաս) երկրի մայրաքաղաքը փոխադրեց Իսֆահան: Շատ կարճ ժամանակւայ ընթացքում Իսֆահանը դարձաւ երկրի տնտեսական, մշակութային եւ քաղաքական կոսմոպոլիտ կենտրոն: Այս փոփոխութիւնների հետեւանքով Իսֆահանը ստացաւ “աշխարհի կէսը” մականունը: Գերմանացի գիտնական Ադամ Օլէարուսը 1637 թւին այցելեց Իսֆահան եւ այն այսպէս նկարագրեց՝

Չկայ ոչ մի ազգ ողջ Ասիայում, ոչ անգամ Եւրոպայում, որի առեւտրականները չեն մեկնում  Իսֆահան: Սովորաբար շուրջ 12000 հնդիկներ կան քաղաքում: Այստեղ, բացի նրանցից կան նաեւ մեծ թւով մոնղոլներ (Խուրասան եւ Բուխարա քաղաքներից), թուրքեր, եբրայեցիներ, հայեր, վրացիներ, անգլիացիներ, իտալացիներ եւ իսպանացիներ: Հայ առեւտրականները Քրիստոնեայ են: Նրանք Իրանում բնակւող մնացած առեւտրականներից  աւելի յաճախ են ուղեւորութիւնների մեկնում, չնայած նրանք բոլորն բացարձակապէս արտօնւած են երթեւեկել ուր կը ցանկանան – ինչպէս դրսեցիներն են թույլատրւում մեկնել Իրան եւ մաքս վճարելով վաճառել իրենց ապրանքները: Այդ իսկ պատճառով էլ հայերը Իրանում բնակւող բոլոր առեւտրականներից ամենա հարուստներն են: (Օլէարուսի ճանապարհորդութիւնը Իսֆահանում)

Իսֆահանում բնակւող բազմալեզու եւ բազմամշակույթ բնակիչներից, հայերն էին որոնք նպաստեցին Իսֆահանի յաջողութեանը իր զարգացման ոսկէ շրջանում, իսկ այս ամենը ղեկավարում էր ինքը Շահ Աբբասը:

1603-04 թւերին, Շահ Աբբասը հայերին Ջուլֆա (Ջուղա) քաղաքից (Իրանի հիւսիս արեւմուտքում) փոխադրեց Իսֆահան: Նրանք բնակութիւն հաստատեցին քաղաքի այն մասում, որը կոչւեց Նոր Ջուղա, իսկ հին Ջուղան կործանւեց:

Երեւի բազմամշակութային զարգացման ոսկէ շրջանի համար, սա այնքանէլ լուսաւոր սկիզբ չէ , բայց չպէտքէ մոռանալ այս ամէնի պատմական ենթահողը: 16-րդ դարում, Օսմանական եւ Սեֆեւեան թագաւորութիւնները անյապաղ պատերազմներ էին մղում երկու երկրների սահմաններում: Այդ սահմանները այսօր Հայաստանի, Ադրբէյջանի, Վրաստանի, Իրանի հիւսիս արեւմտեան, հիւսիսային Իրաքի, Լիբանանի, Սիրիայի եւ Արեւելեան Թուրքիայի  մաս են կազմում: Երկու պատերազմող կողմերը աշխատում էին սպանել այս շրջանների բնակչութեանը կամ էլ տեղահան անելով փոխադրել աւելի կենտրոնական նահանգներ: Իսկ Շահ Աբբասը Ջուլֆայի բնակչութեան տեղահանութեամբ յետին նպատակներ ունէր: Իհարկէ այս տեղահանութիւնը ծառայում էր իր ռազմական շահերին, բայց նա նաեւ այս գործով աւելի հեռուն էր նայում: Նա այսպիսով ցանկանում էր մարդկային ներուժ հաւաքել:

Այս քայլը երկու ասպարէզներում էլ նրան յաջողութիւն բերեց: Պատերազմի դաշտում, օսմանցիները պարտաւորւեցին ետ քաշւել ամայացած դաշտերից (ցրտի պատճառով), սա առիթ ընծայեց պարսիկներին կրկին անգամ ոտքի կանգնել եւ յաջորդ տարի օսմանցիներին պարտութեան մատնել:

Թագաւորի հեռաւոր նպատակը մարդկային ներուժ ձեռք բերելու ուղղութեամբ եւս յաջողեց: Բայց որն էր՞ հայերի նկատմամբ ցուցաբերած թագաւորի հետաքրքրութեան պատճառը.  Հայերը միջազգային կապեր ունէին այլ ազգերի, հատկապէս Եւրոպացիների հետ: Նրանց առեւտրական ցանցը տարածւում էր անգամ Ասիայի հեռաւոր արեւելեան երկրներ:

Նրանց ծանօթութիւնը շրջանի մշակույթների, նաեւ արեւելքի եւ արեւմուտքի ժողովուրդների, լեզուների եւ սովորութիւնների հետ հայերին ընձեռնեց  հնարաւորութիւն հանդիսանալու  յարմար թեկնածուներ Սեֆեւեան եւ շիա Պարսկաստանի ձեռնարկատէրերի: (Գրիգորեան 1974, էջ 662)

 Գրիգորեանի աշխատութիւնը (1974) պարունակում է մի ցուցակ, որտեղ նշւում է ժամանակի հայերի բազմազան զբաղմունքները, սկսած Հնդկաստանից, որտեղ աշխատում էին իբրեւ մոնղոլների դատարանների թարգմանիչներ, մինչեւ Լեհաստան, ուր վաճառականներ էին եւ որտեղ մեծ թւով ներմուծւող ապրանքներ ճանաչւում էին որպէս հայկական ապրանքներ:

Թագաւորը ցանկանում էր շահել միջազգային լայն կապեր ունեցող հաւաքականութեան վստահութիւնը եւ հաւատարմութիւնը իր նկատմամբ: Այս արդիւնաւէտ եւ ազատամիտ ծրագրի յաջողումը շահ ապահովեց թէ հայերին եւ թէ հասարակութեանը, ինչի հետեւանքով Իսֆահանը դարձաւ առեւտրի ծաղկող կենտրոն:

Այս ուղղութեամբ թագաւորը լայնածաւալ արտօնութիւններ տւեց հայերին: Այս շարքում նշելի են կրօնական ազատութիւն, քաղաքացիական ամբողջական իրավունքներ եւ իրաւական սեփականութիւն: Հայերին տրւած հետաքրքիր իրավունքներից մէկն այն էր, որ նրանք կարող էին մասնակցել շուկայական վէճերին եւ հայհոյել ինչպէս մուսուլմանները:

Շահ Աբբասը յաճախ էր այցելում Նոր Ջուղայի բնակիչներին: Անգամ մասնակցում էր Սուրբ Ծնունդի եւ Սուրբ Զատիկի արարողութիւններին եւ հետաքրքրւում այդ նոր քաղաքացիների բարեկեցութեամբ: Երբ նրան քննադատում էին թէ նա հայերին գերադասում է ուրիշներից, նա այսպէս էր բացատրում թէ հայերը թողել են իրենց հայրենի հողը եւ որոշել բնակւել Իսֆահանում, այդ իսկ պատճառով էլ պէտքէ նրանց հետ վարւել իբրեւ պատւաւոր հիւրերի: Նա նաեւ ակնարկում էր թէ իւրաքանչիւր հայի փոխադրման ծախսը 1.000 թուման է եղել, այս ներդրումը նա կատարել է ոչ թէ հայերի այլ Պարսկաստանի համար:

1630-ական թւականներին հայերը հիմնեցին իրենց երկլեզու  համալսարանը, որի ուսուցումը հիմնականում կենտրոնանում էր հումանիտար եւ մեթաֆիզիկաի բնագաւառներում: Այս բարձրագոյն կրթական հաստատութիւնը աւարտեցին անւանի անձնաւորութիւններ, այդ շարքում Յովհաննէս Վարդապետը, ով հետագային մեկնեց Իտալիա տպագրութեան հետ ծանօթանալու: Նա հիմնեց առաջին տպարանը Իրանում: 1638 թւին, Իրանում տպագրւեց առաջին գիրքը հայերէնով, Սաղմոսագրքի թարգմանութիւնը:

Անգամ այսօր, աւելի քան չորս դար անց, հայերն ունեն իրենց դպրոցները եւ եկեղեցիները: Նրանք պահում եւ պահպանում են իրենց մայրենի լեզուն: Թեհրանում բնակւող հայութեան հետ կապւած վերջին ուսումնասիրութիւններից պարզ դարձաւ, որ մասնակիցների հարիւր տոկոսը տիրապետում են հայերէնի, այն օգտւում են իրենց խօսակցութիւններում եւ արժէքաւորում իրենց երկլեզւութիւնը: (Ներսիսեան 2001)

Գաղթի հետեւանքով առաջացած լեզւական փոթոխոխթիւնները ուսումնասիրելու համար ոչ միայն պէտքէ հետազոտել բազմամշակույթ եւ բազմալեզու Իսֆահանի ոսկէ շրջանը այլ նաեւ նրա անկումը: Ոչ բոլոր ղեկավարներն էին Շահ Աբբասի նման լայնախոհ: Նրա ժառանգորդները Նոր Ջուղան համարում էին հարստութեան աղբիւր որտեղից կարելի է հարկեր հաւաքել: Դրանով հանդերձ որ ոչ մի թագաւորական շրջան հայերի հաւատարմութիւնը շահելու համար Շահ Աբբասի պէս ծաւալուն քայլերի չի դիմել, հայերը միշտ էլ ունեցել են ազատութիւն իրենց կրօնի հարցում եւ աւելի քան չորս հարիւր տարի ապահովւած են եղել քաղաքացիական ամբողջական իրավունքներով:

Այսպիսով, պետութեան եւ այս փոքրիկ համայնքի կապերը երբեք չեն սառեցւել, բայց կրել են սպառնող համաշխարային նոր ուժերի ազդեցութիւնը: Բրիտանական կայսրութեան ընդարձակման հետեւանքով Իրանի պետութիւնը պարտաւորւեց ենթարկւել մի շարք ստորացուցիչ կապիտալացիաի դաշնագրերի, եւ երբ բրիտանական կայսրութիւնը սկսեց վերահսկել ծովային կապերը Ասիայի եւ Եւրոպայի միջեւ, հայերը կորցրին իրենց տնտեսական ազդեցութիւնը ցամաքային առեւտրի ասպարէզում:

Gregorian, V. (1974). “Minorities of Isfahan: The Armenian Community of Isfahan 1587-1722.” Iranian Studies 7 (3/4): 652-680.

Nercissians, E. (2001). Bilingualism and diglossia: patterns of language use by ethnic minorities in TehranInternational Journal of the Sociology of Language, 2001 (148) DOI: 10.1515/ijsl.2001.014

Inside the Armenian Cathedral of the Holy Savior in Isfahan. Construction began in 1606 and was completed in the 1660s (Source: Wikipedia)

Last week I had the privilege of attending, virtually, a seminar devoted to “Mobilities, Language Practices and Identities” organized by the CIEN Group at the Universitat Autònoma de Barcelona. The seminar brought together a small number of international scholars working in the sociolinguistics of mobility to discuss questions of method, theory and practices.

In my contribution I outlined a proposal for a global sociolinguistic ethnography and raised a number of challenges that contemporary sociolinguistics is facing in my view. One of these challenges is a relative lack of attention to historical linguistic diversity. Combined with a strong focus on English, on the North American and European experience, and on linguistic diversity as a problem, this results in significant gaps in our knowledge. Indeed, these biases potentially result in a distorted vision of the intersection between language and mobility.

One way to remedy such distortions, and an urgent research task in my view, is to focus on ‘real utopias’ where societal multilingualism actually works to the social, economic and cultural benefit of a community. We’ve previously showcased such examples here on Language on the Move in posts about multiculturalism in the central library of Vienna or about a French-German bilingual school operating in Berlin since the 17^th century. Another intriguing case is constituted by 17^th century Isfahan.

In 1598, Shah Abbas I, also known as Shah Abbas the Great, a king of the Safavid dynasty, moved the Persian capital to Isfahan and within less than a generation the city became a splendid cosmopolitan economic and political center; so impressive that it earned itself the nickname “half the world.” The German scholar Adam Olearius, who visited Isfahan in 1637, described it as follows:

There is not any nation in all Asia, not indeed almost of Europe, who sends not its merchants to Isfahan […]. There are ordinarily about twelve thousand Indians in the city […]. Besides these Indians, there is at Isfahan a great number of Tartars from the provinces of Khurasan, Chattai, and Bukhar; Turks, Jews, Armenians, Georgians, English, Dutch, French, Italians and Spaniards. […] The Armenian merchants, who are Christians, are the richest of any, by reason of the pains they take in making voyages themselves which is more than the other Persians do; though both have an absolute freedom to traffic where they please themselves, as foreigners have the liberty to come into Persia and put off their commodities there, paying custom; […]. (Travels of Olearius in seventeenth-century Persia)

Of all of Isfahan’s multilingual and multicultural inhabitants, it was the Armenians who stand out as having played a special role in Isfahan’s success during its golden age. And their contribution was carefully orchestrated by Shah Abbas himself.

In 1603-04 Shah Abbas transferred all the Armenian inhabitants of the city of Jolfa, located in what is today Iran’s far north-west, to Isfahan. They were re-settled in a new part of the city called New Jolfa and the original Jolfa was razed.

This may not sound like a particularly auspicious beginning to a multicultural golden age. However, one has to bear in mind the historical context: throughout the 16^th century the Ottoman and Safavid empires had been waging war against each other and the battleground was usually their borderlands, i.e. territory that today comprises Armenia, Azerbaijan, Georgia, north-western Iran, northern Iraq, Lebanon, Syria and eastern Turkey. In these borderlands, both empires repeatedly pursued a scorched earth policy, including mass killings and massive displacement of local populations into the heartlands of both empires.

Re-settling the inhabitants of Jolfa was thus scorched-earth policy with a twist: Shah Abbas pursued a long-term objective in addition to the short-term objective of military advantage. The long-term objective was to gain human capital.

He succeeded on both counts. As for the short-term military objective, Ottoman troops had to withdraw from the devastated lands for the winter giving the Safavid troops time to recuperate and the following year they won a decisive victory.

The long-term objective to gain human capital succeeded, too. What exactly was it that made the Armenians attractive to Shah Abbas? Well, Armenians brought a wealth of transnational connections: as Christians, they brought valuable connections to Europe and their trading networks extended to the far east of Asia.

[T]heir acquaintance with cultures of the region and their familiarity with the languages and traditions of the people of the East and West placed them in a position to perform well as the entrepreneurs of the Safavid dynasty and Shiite Persia. (Gregorian 1974, p. 662)

Gregorian (1974) provides a long list of the transnational connections of Armenians which ranged from serving as interpreters at the Moghul courts in India to being established traders in Poland, where a whole range of foreign goods came to be known as “Armenian goods.”

In short, Shah Abbas wished to secure the national loyalty of a transnational group. The success of his plan benefitted both Armenians and the wider society, with Isfahan turning into a flourishing trade hub.

The implementation of the Shah’s plan involved far-reaching concessions to the Armenians of New Jolfa in a concerted effort to gain their loyalty and even affection: religious freedom, full citizenship rights and their own jurisdiction. One of the more intriguing rights they enjoyed was the right to curse and cuss during bazaar disputes in the same manner as Muslims.

Shah Abbas would often visit New Jolfa, even attend Christmas and Easter Mass, and take a deep interest in the new citizens’ welfare. When challenged that he seemed to favour his new subjects, non-Muslims to boot, over the majority population, he would respond that the Armenians had given up their homeland to live in Isfahan and so should be treated as valued guests. Furthermore, he went on to say, their relocation had cost him 1,000 tomans per head, an investment he had made not for the Armenians but for Iran.

As a result of the Shah’s practical and liberal approach both the minority and the wider society of which they were a part flourished.

In the 1630s, Armenians established their own bilingual university focusing on the liberal arts and metaphysics. This institute of higher learning produced many notable graduates including Hovhannes Vardapet, who later went to study printing in Italy and consequently introduced the printing press to Persia. The first book ever printed in Iran was an Armenian translation of the Book of Psalms in 1638.

Even today, more than four centuries on, Iranian Armenians maintain their own schools and churches and the levels of language maintenance of Armenians are very high. A recent study of Armenians in Tehran found that 100% of respondents claimed to know and use Armenian, i.e. the minority language, regularly and to value their bilingualism (Nercissians 2001).

For the study of language and mobility, it is not only instructive to study the golden age of cosmopolitan, multilingual and multicultural Isfahan, but also its decline. Not all rulers were as enlightened as Shah Abbas the Great. Some of his successors mostly saw the wealth of New Jolfa as a cash-cow from where they could extract taxes. However, even if no regime ever again went to such lengths to secure the loyalty of Armenians as Shah Abbas had done, their religious freedom and their full citizenship rights have been continuously upheld over more than four centuries.

The alliance between state and transnational minority for the benefit of both has thus never ceased. However, it ceased to be effective in the face of a new set of global forces that came from outside: with the expansion of the British Empire, the Iranian state was forced into a set of humiliating and debilitating capitulation treaties and Armenians lost much of their economic base in the overland trade between Asia and Europe as Britain opened up and controlled the sea route.

Gregorian, V. (1974). “Minorities of Isfahan: The Armenian Community of Isfahan 1587-1722.” Iranian Studies 7 (3/4): 652-680.

Nercissians, E. (2001). Bilingualism and diglossia: patterns of language use by ethnic minorities in Tehran International Journal of the Sociology of Language, 2001 (148) DOI: 10.1515/ijsl.2001.014

Courtesy Hoda Arabi

Armenian version of my blog post about English in Iran

Translated by Alina Der Sookiasian (Ալինա տէր Սուքիասեան)

2006-2007 թւերին սովորում էի MA(մագիստրատուրա) Թեհրանի համալսարանում,հայրենի քաղաք,Սպահանից 450 կմ հեռաւորութեան վրայ.Հետեւաբար միշտ ուղեւորւում էի միջքաղաքային աւտոբուսներով,որոնց վարորդները կամ միայն պարսկերէն էին խօսում,կամ թուրք_պարսկերէն.
Որպէս կիրառական լեզւաբանութեան ուսանող,հաճախ զայրանում էի տեսնելով հատկանշական անգլերէն հաղորդագրութիուններ,որոնց հիմնականում տեսնում էի աւտոբուսների առաջի դռան վրայ.Օրինակ տեսնելով “Well come to my bus! We go to trip! Good bey” ինքս ինձ հարցնում էի “ինչքա<ն դժւար է վարորդների համար գտնել այս բառերի ուղղագրութիւնը” կամ “ինչու< վարորդները չեն կարեւորում թէ ինչ է գրւած իրենց աւտոբուսներում.”
Մի անգամ մօտեցա վարորդներից մէկին ակնարկելու համար այն ինչ այդ ընթացքում համարում էի աններելի սխալ,բայց նա բարկացած նայեց վրաս եւ առարկեց “քեզ ինչի< տեղ ես դրել.Իջիր իմ աւտոբուսից եթէ իմ անգլերէնը քեզ դուր չի գալիս.” Իսկ այժմ,հաւելեալ զննումներով,ես համոզւած եմ առարկել անգլերէնի բազմազանութիւններին իմ կողմից չափազանց անխոհեմութիւն էր.Վարորդների ինչպէս նաեւ պարսիկների մեծամասնութեան համար նշանները լեզւաբանօրէն արտահայտիչ են` միայն նվազագույն անգլերէն իմաստով.Նրանց անգլերէնը լեզւագիտական չէ այլ պատկերական.Այլ կերպ ասած Իրանում,անգլերէն գրութիւնները սիմւոլիկ աշխատաձեւ ունեն եւ մատնանշում են կապացական իմաստների հաւաքածո.Իմաստներ որոնց կարելի է անգլերէն պռեստիժ բառով անւանել.Այս պռակտիկան` կապակցել անգլերէնը արժանապատւութեան հետ,դարձել է այնքան համատարած որ համարեա անհնար է այն չանւանել հաւաքական թալիսման.
Այսպիսի պռակտիկան արձանագրում է այն փաստը որ գլոբալիզացեան չի նշանակում միանմանութիւն.Փոխարէնը գլոբալիզացեան շարժման է դնում ոչ միայն ոչտեղական այլ նաեւ տեղական շուկաները.Այդ կապակցութեամբ անգլերէնը այլեւս միատեսակ մարմին չէ որի համար պէտք է շուկա գտնել,ավելի ճիշտ այն ռեսուրսների մի համալիր է,իուրաքանչիուրը իր տարածմամբ,արժէքով,իրաւունքներով եւ ազդութիւններով.
Հարցականի տակ պատկերը բացահայտում է այն թէ ինչպէս տեղական մարդիկ գլոբալիզացեաի լեզու անգլերէնը կարող են հասցնել տեղական եւ տարածաշրջանային մակարդակի,նրա հետ վարւելով տեղական նոռմերով.Նման պռակտիկայի տարածումը շրջագծում լաւ բացադրում է թէ ինչու հայտնի Մեկ Դոնալդիզացեան կարող է միայն մասամբ հաշւի առնւել սկզբնական գլոբալացման գործընթացների միասնականութեանը 21 րդ դարում.

Isfahan University

Even a casual observer of the linguistic landscape in Iran will have to conclude that Iranians have a collective fetish for English. Almost all public signage is bilingual in English and Persian, even in cases where it is hard to imagine an English-speaking audience for a sign (e.g., ATMs that only accept Iranian cards; it’s impossible to use international bank and credit cards in Iran). Participants at the Language-on-the-Move workshop at the University of Tehran told me that English has two broad meanings in Iran: on the one hand, it is seen as a passport to higher education (passing an English test is a prerequisite to many university courses and English is part of the general education component of all university courses) and it is seen as a passport to the wider world outside Iran and strongly associated with going abroad.

The fetish for English is such that it renders other languages, both indigenous and foreign, all but invisible. This welcome banner from the University of Isfahan’s Faculty of Foreign Languages is a case in point. While languages other than English, including Arabic, Armenian, French, and German, are taught in the faculty, I couldn’t see a trace of those languages in the faculty’s spaces I visited. I heard some Arabic in communal prayer before my lecture.

Naghsh-e Jahan, Isfahan

By contrast, the shopkeepers and street vendors on Isfahan’s main tourist attraction, Naghsh-e Jahan, seem to have a more realistic idea on which linguistic side their bread is buttered. When I spent a few hours there yesterday, I was repeatedly accosted in German. Although my husband had warned me not to engage in conversations with hawkers, I just couldn’t resist the opportunity to find out more about their language use. I spoke to some highly proficient German speakers who all claimed that they had learnt their German “here on the square.” One explained to me in impeccable German that “my colleagues and I, we all speak many languages. Wherever the tourists come from. German, French, Spanish, Japanese. But German is number one.” He may have added the last bit of information to please me although shop windows such as the one in the second picture confirm the importance of the German custom to the bazaaris. The idiomatic translation of “Wir beraten Sie gern” is probably “Happy to serve you” although the literal translation is “We’ll be happy to advise you” and speaks of a somewhat more sophisticated shopping interaction.

I don’t have figures for international tourist arrivals to Iran at hand but few tourists come from the major English-speaking countries for obvious reasons. The tourist service workers who I asked where their international customers came from would mention Arabs, Germans and other continental Europeans, Chinese, Japanese and Koreans. In the hotel where I’m staying I’ve noticed visitors from China, Germany, Greece, Korea, the Netherlands, and Turkey. The hotel however does not seem to provide services in any of these languages, nor do museums or tourist information offices. These all focus on English although I’ve seen tour guides, maps and coffee table books in French, German and Italian in book stores.

As everywhere, English in Iran spreads as a market commodity. However, I am reminded that the global linguistic market is not a free market but one where English is heavily subsidized and other languages face stiff tariffs and trade barriers.